شكنجه گذاشتند تا در گذشت . « 1 » امام هادى عليه السلام در زمان وى و در سال 254 قمرى ، مسموم گرديد و به شهادت رسيد . 1 - 6 . محمّد بن واثق ملقّب به « المهتدى باللَّه » ( 255 - 256 ق ) المهتدى باللَّه را مردى پرهيزگار توصيف كرده‌اند كه دل به اصلاحات بسته بود و او را به عمر بن عبد العزيز در ميان امويان تشبيه كرده‌اند . او امر به معروف و نهى از منكر مىكرد ، بر ديوان ها نظارت داشت و از مردم دادخواهى مىكرد ؛ امّا چون اصلاحات سياسى او به زيان فرماندهان ترك بود ، آنان در از ميان بردن او هم‌داستان شدند . « 2 » 1 - 7 . احمد بن متوكّل ملقّب به « المعتمد على اللَّه » ( 256 - 279 ق ) تركان بعد از قتل معتز ، با معتمد بيعت كردند و اين از بخت خوش وى بود كه اختلاف‌هاى داخلى ميان فرماندهان ترك در اين زمان بالا گرفت و زمينه را براى استقلال قدرت او فراهم ساخت . در اثر افزايش اختلافات داخلى ، تركان از معتمد خواستند كه يكى از برادرانش را امير سپاه كند و او ابو احمد الموفّق را - كه ولىعهد او نيز شد - ، برگزيد ؛ كسى كه در قدرت يافتن مجدّد عبّاسيان سهم به سزايى داشت و توانست از قدرت و نفوذ تركان دربارى بكاهد و بر قدرت معتمد بيفزايد ، هر چند كه مرگ او يك سال پيش از خليفه ، گمانه‌زنىهاى بر مسند نشستن او را بىثمر ساخت . طولانى شدن حكومت معتمد ، حاكى از ثبات سياسى در دربار بغداد نيست ؛ زيرا در اين دوره ، شورش‌ها و قيام‌هاى متعدّد و سختى روى داد كه سال‌ها دولت عبّاسى را به خود مشغول كرد و نيز جدايىطلبىها و تجزيه‌هاى سياسى در

--> ( 1 ) . الكامل فى التاريخ : ج 4 ص 404 ، تاريخ اليعقوبى : ج 2 ص 500 . ( 2 ) . ر . ك : مروج الذهب : ج 4 ص 183 و 189 .